De intelligentie in je hoofd

Weekblad De Groene Amsterdammer staat het gebruik van AI in de onderzoeksfase toe, schrijft Tzum, en schrijver Walter van den Berg denkt dat een taalmodel je kan helpen je manuscript te verbeteren, bijvoorbeeld door een schatbot in te zetten om mee te ‘sparren’, clichés uit de tekst te vissen en erachter te komen wat het boek over jou zegt. Hij laat ‘het eindproduct […] analyseren door AI’. Ik neem aan om het te kunnen verbeteren, maar misschien is dat zijn doel niet eens, want (ik citeerde het gisteren ook al):

Schrijf je boek, geef het daarna aan een taalmodel en vraag waarom je personages zeggen wat ze zeggen, waarom ze reageren zoals ze reageren. Je hebt een tool beschikbaar die alle boeken van de wereld heeft gelezen, fictie en literatuurtheorie, psychologie, alles alles alles. Als je niet die luxe hebt van interviews, lezingen, recensies, is dit een verbijsterend sterk middel om veel, zo veel, over jezelf en je kunst te leren.

Hoe dan ook wordt met de methode De Groene/vandenB de tekst ingeklemd tussen twee AI-fases, die van de documentatie en die van de redactie. Als Van den Berg het over ‘sparren’ heeft, klinkt dat voor mij ook als een manier om AI als klankbord in te zetten. Ik begin daar zelf niet aan, omdat ik bang ben dat ik meteen ook maar de tussenfase zal uitbesteden. Ik hou vast aan mijn methode eigenlijk alleen omdat het mijn methode is, zoals een wandelaar bedankt voor een lift met de auto, ook al doet hij er dan langer over om thuis te komen.

Zeker in het begin van mijn literaire carrière heb ik mensen tijdens het proces als klankbord gebruikt, zoals ik ook lang een van de klankborden was van mijn beste vriend Ronald Giphart, die me in de jaren negentig soms een paar keer per dag opbelde om een alinea die hij net had geschreven voor te lezen. Misschien zal ik daarop soms kritiek hebben geleverd, maar meestal wilde hij vooral zijn enthousiasme delen. Zelf liet ik veel van wat ik schreef aan hem en anderen, onder wie mijn vrouw Hester, lezen. Ook stuurde ik soms eerste versies van hoofdstukken naar de uitgeverij, maar gaandeweg ben ik daarmee opgehouden en probeer ik iets te sturen dat min of meer ‘af’ is, maar bijvoorbeeld nog te lang. Dan vraag ik mijn redacteur expliciet om alles door te strepen wat er volgens haar of hem uit kan.

Gisteren citeerde ik een stuk uit Trouw van Francis Esfandiari waarin zij AI tegenover ‘levende schrijfcoaches’ plaatst. Eerst gebruikte ze AI om onderzoek te doen, vervolgens om synoniemen te vinden en tenslotte als een op afroep beschikbare schrijfcoach — ik neem aan dat dit een soort redacteur is die niet voor een uitgeverij werkt. Zou je die echt elke week willen zien?

Redacteuren komen in soorten en maten. Zeker bij onervaren auteurs zijn ze soms nauw betrokken bij de totstandkoming van boeken, met name non-fictie. Soms gaat het om mensen die beroemd zijn of iets groots hebben meegemaakt en die eigenlijk niet kunnen schrijven. Dan kan er natuurlijk ook een ghostwriter worden ingezet. Zelf was ik spookschrijver voor Sabines oorlog van Eva Taylor-Tazelaar. Vorig jaar las ik A Mother’s Reckoning van Sue Klebold en dat vond ik een onverwacht goed boek, ik denk doordat de moeder van een van de Columbine-daders de hulp inriep van een ghostwriter, maak ik op uit het dankwoord:

Ik had dit boek niet kunnen afronden zonder Laura Tucker. Honderden pagina’s en duizenden uren hartzeer zouden met mij het graf zijn in gegaan als Laura ze niet had omgevormd tot een manuscript dat geschikt is voor publicatie. Tijdens de jaren dat we hebben samengewerkt is Laura veel meer voor me geweest dan een schrijver. Ze is een vroedvrouw, therapeut, chirurg, onderzoeker, architect, zeevaarder, werkpaard, spirituele gids en vriendin geweest. Zij was zowel de mortel als de metselaar, zij heeft ervoor gezorgd dat uit een stapel kapotte stenen nu een stevig bouwwerk is ontstaan.

Tucker was nodig om dit project te voltooien, een verslag uit de eerste hand over een vreselijke moordpartij, bezien door de ogen van de moeder van een van de daders. Dat is toch iets anders dan waar Walter van den Berg en ik het over hebben, wij spreken over literaire teksten, wij hebben het over schrijven, niet over een boek maken.

Ik zou denken dat een schrijver van literatuur geen ghostwriter nodig zou moeten hebben. Misschien wel een schrijfcoach en zeker wel een redacteur, al was het maar als verbindingsofficier tussen schrijver en uitgeverij. De boeken die ik als manuscript van al dan niet bevriende collega’s te lezen krijg, zijn vaak al publicabel. Natuurlijk schelen er nog dingetjes aan, maar over het algemeen zijn ze van de spelling tot en met de structuur al goed, zeker goed genoeg om te worden uitgegeven. Misschien gebruiken sommige schrijvers inmiddels in een bepaalde fase een taalmodel ter ondersteuning, maar dan nog konden ze eerst ook al zonder kunstmatige hulp schrijven.

Het is in de literatuur zeldzaam dat een redacteur van geknoei een meesterwerk weet te smeden. Laten we niet vergeten dat de meeste schrijvers onder contract komen bij een uitgeverij nadat ze al hebben laten zien dat ze kunnen schrijven.

Ik zal vertellen hoe het contact over mijn boek Aan het einde van de oorlog is verlopen tussen mijn uitgever, Thomas Rap, en mij.

Op woensdag 11 november 2020 (nog in corona-tijd) had ik een afspraak met de toenmalige uitgever van Thomas Rap. We liepen een rondje over landgoed Groeneveld en tijdens dit gesprek vertelde ik dat ik in mijn eigen tijd, ’s ochtends vroeg, bezig was (overdag werkte ik aan Sabines oorlog) aan een roman die Aan het einde van de oorlog moest gaan eten. Ik was daar twee maanden eerder aan begonnen. Het idee bestond nog dat ik net als de uitgever Thomas Rap zou verlaten. Toen ik kort vertelde over mijn plan en ik zei dat het soms ook wel grappig was, zei hij: ‘Ik zou uitkijken met humor.’ Verder hebben we er niet meer over gepraat. Uiteindelijk vertrok hij en bleef ik bij Thomas Rap.

Op 20 januari 2021 maakte ik kennis met mijn nieuwe uitgever, Jasper Henderson (die ik al een beetje kende). We spraken over de uitgeverij, het fonds, zijn plannen en mijn plannen. We hebben het onder meer over het idee voor Leven met Lidewij gehad. En over een reeks oorlogsromans rond de Drie van Breda. Ook wij liepen over het landgoed en ik weet nog dat we bijna terug bij de parkeerplaats waren en hij vroeg: ‘Waar ben je nu mee bezig?’

Ik was net klaar met Sabines oorlog en vertelde over Aan het einde van de oorlog. Ik zei: ‘Ik ben bezig met een gekke roman die zich afspeelt in een concentratiekamp voor vrouwen en kinderen. Helemaal aan het einde van de oorlog. Dat is ook de titel. Het zoontje van een hoge SS-officier raakt vermist. Alles wordt in het werk gesteld om de jongen te vinden. En dat zie je door de ogen van allerlei personages.’

‘Heb je daar een contract voor?’ vroeg Jasper.

‘Eh, nee… het is meer een hobby.’

‘Maar daar gaan we wel een contract voor maken, Bert.’

Op 12 maart 2021 tekenden we dat contract bij ons thuis. Hester, Rozemond Lidewij waren er ook bij. Er was bier en er waren bitterballen (vega), Lidewij had haar kleurpotloden gepakt, we gingen toch tekenen? Het manuscript telde toen iets meer dan 50.000 woorden. Emanuel heette nog Martin, Herbert heette Klaus, Menachem heette Rudi, Annemarie heette Maria en Lothar heette Schlick en had nog geen voornaam, ook Wilhelm was nog alleen Wagner. Het hele boek stond nog in de onvoltooid verleden tijd, gedachten werden cursief gegeven en dialogen waren deels in het Duits geschreven. Maar goed: we tekenden een contract voor dit boek, waarover Jasper weinig meer wist dan wat ik hem aan het eind van die wandeling had verteld — wat een vertrouwen!

Op 15 april 2021 ontmoette ik Roel van Diepen, mijn nieuwe redacteur. Ook met hem liep ik in het park van Kasteel Groeneveld en de omliggende bossen. Zoals Tom Waits zingzegt: ‘And I told my stories and Joe (nou ja, Roel dus) told his…’ en we bespraken onze plannen en toekomstige samenwerking. We zullen het vooral over Leven met Lidewij hebben gehad, het boek waar ik toen mee bezig was. Aan het einde van de oorlog had ik terzijde gelegd.

Op 6 december 2022 had ik weer een afspraak met Jasper en Roel, dit keer op de uitgeverij. Intussen was Leven met Lidewij verschenen. Roel en ik brachten het manuscript terug van meer dan 130.000 woorden tot ruim 50.000 woorden, in de zomer hadden we er een keer een paar uur aan gezeten en merkte Roel goede dingen op als: ‘Dit gaat niet over hoe Lidewij de wereld ervaart, maar over jouw boosheid.’ Dat najaar had ik het werk aan Aan het einde van de oorlog hervat (het manuscript telde inmiddels bijna 85.000 woorden). We hebben toen wat over die roman gesproken en ik weet nog dat ik mijn laptop bij me had en liet zien hoe de lay-out oogde. Maar ik liet niets lezen.

In het voorjaar van 2023 hadden Roel en ik contact over het omslagontwerp (door Dog and Pony) en de flaptekst. Ik stelde hem in een mail ook gerust over de omvang, haha: ‘Ik zal zeker wel onder de honderdduizend kunnen blijven.’ Aan het einde van de oorlog werd aangekondigd voor het voorjaar 2024. Ik weet nog dat ik met Roel overlegde of we iets moesten zeggen over de bijzondere vorm, maar hem leek het beter van niet. En dat was ik met hem eens. Al die tijd had ik niemand iets laten lezen, ook Hester niet en mijn vrienden evenmin.

Als gevolg van familieomstandigheden lukte het me niet om de kopij in te leveren op de afgesproken 1 augustus 2023. Ik overwoog het hele boek te vergeten, maar zette toch door. In al die tijd sprak ik Roel en Jasper op feestjes en presentaties, maar eigenlijk altijd kortstondig over Aan het einde van de oorlog. Ruim een jaar na de afgesproken deadline, op 4 augustus 2024, mailde ik de kopij naar de uitgeverij. Roel, vers terug van vakantie, was de eerste die het las, inmiddels was het boek volledig herschreven naar de voltooid tegenwoordige tijd, waren vrijwel alle Duitse zinnen verdwenen en werden gedachten weergegeven in de vrije indirecte rede. De meeste personages hadden hun definitieve naam gekregen en velen waren figuurlijk gesneuveld. Het manuscript telde toen meer dan 200.000 woorden. Wie die versie nu zou lezen, zal zien dat dit ongeveer hetzelfde boek is als dat wat nu in de boekwinkels ligt.

Pas nadat Roel alles had gelezen, spraken we over de inhoud en de vorm. Hij was enthousiast. We hebben hooguit een halfuur aan de telefoon gezeten en hij vertelde wat er volgens hem nog aan scheelde. Zijn belangrijkste kritiek luidde dat Karl Zehlendorf soms te lang ‘uit beeld’ was, Roel vond dat Karl altijd (al was het maar op de achtergrond) aanwezig moest zijn in de tekst. We hebben het verder over wat details gehad, maar dit was waar ik mee aan de slag ging. Die ene opmerking heeft me de hele maand september werk opgeleverd.

Inmiddels was Jasper het boek ook aan het lezen en op 1 oktober 2024 zag ik hem en Roel op de uitgeverij. We troffen elkaar in een uitgelaten stemming: zij waren blij dat het in hun ogen zo’n goed boek was geworden, ik was blij dat zij het zo goed vonden. De kritiek van Jasper spitste zich toe op de afwikkeling van het verhaal.

‘Tegen het einde,’ zei hij, ‘mis ik de stem van iemand die er niet middenin zit en een beetje overzicht heeft, of een ander perspectief biedt…’

Ik vertelde dat er een personage was dat ik bij nader inzien had geschrapt, hij was althans alleen nog terug te vinden door de ogen van anderen, namelijk een sluipschutter van het Rode Leger, die onder meer Karl beschiet en mist. ‘Ik kan hem terugbrengen en meer scènes geven. Dan maakt hij eigenlijk een tegengestelde beweging aan Lucienne; zij verlaat het kamp, hij nadert het.’

Al met al hebben we een kwartier over deze kwestie zitten praten.

Vervolgens ben ik een sluipschutter van het Tweede Wit-Russische Leger die ik dus eerst had geschrapt terug in het verhaal gaan schrijven, met als running gag allerlei door mij verzonnen aforismen van Stalin waar deze Zmitser kracht uit put. Uiteindelijk zette deze opmerking van Jasper me ertoe aan om het hele slot te herschrijven, zodat Zmitser in de tuin getuige is van het drama dat zich in Huize Zehlendorf voltrekt. Na de ingrepen die Roel en Jasper suggereerden (en de dingen die ik zelf nog veranderde) was het geheel een vijfde langer geworden, 236.000 woorden totaal. Het boek was op dat moment zo goed als klaar.

Van oktober tot en met december werkte ik aldus intensiever dan ooit aan het boek, in die drie maanden was ik zowaar een hardwerkende Nederlander. In de manier waarop ik omging met de kritiek van mijn redacteur en uitgever, zie je hoe het redactionele proces kan werken: de opmerkingen worden niet klakkeloos door de schrijver overgenomen, maar fungeren als een katalysator.

Na Roel en Jasper las ook Hester het boek en volgde het laatste traject met persklaarmaker, corrector en nogmaals Roel, die tot op zinsniveau kritiek leverden (zie foto voor correcties van Roel). Ik voerde alle suggesties zelf door in de kopij en later in de drukproef, onder toeziend oog van de bureauredactie van Thomas Rap en De Bezige Bij. Freelance corrector Astrid van Dam haalde op het laatst een flagrante continuïteitsblunder van mij uit de tekst, die ik gelukkig wist te herstellen. Vervolgens lazen vier vrienden de drukproeven mee. Nog in het nieuwe jaar, vlak voor het boek naar de drukker ging, verbeterde ik in de revisie (dus de gecorrigeerde drukproef) iets (Karl die zonder stok door het Kinderheim loopt), terwijl het boek 30 januari 2025 verscheen.

Natuurlijk ben ik niet representatief voor de gemiddelde mens die de ambitie heeft een roman te schrijven, maar ik hoop dat ik wel laat zien dat de rol van de redacteur en uitgever essentieel is en hun commentaar de tekst beter maakt, maar in mijn geval eigenlijk pas nadat de kopij is ingeleverd. Tot die tijd probeer ik mijn eigen gang te gaan. De manier waarop schrijvers taalmodellen voor van alles en nog wat gebruiken, voor research, om te ‘sparren’, als schrijfcoach, als redacteur en psycholoog is niet een manier van werken die bij mij past.

Ik vertrouw op de intuïtie die ik heb verkregen door veel te lezen en door eindeloos te proberen iets goeds te schrijven, zo lukt schrijven prima, ook zonder andere intelligentie dan die je in je eigen hoofd hebt.