In het Mauritshuis is op dit moment een tentoonstelling te zien met topstukken uit het Spaanse museum Thyssen-Bornemisza, terwijl in Madrid topstukken uit Den Haag worden getoond. Tien Spaanse en tien Nederlandse auteurs werden uitgenodigd om bij een van de schilderijen een verhaal te schrijven. Die verhalen zijn nu gebundeld in een prachtig vormgegeven catalogus die in het Spaans, Engels en Nederlands verschijnt: Thyssen-Bornemisza ❤️ Mauritshuis, een liefdesverhaal tussen twee musea. Ik schreef een van die verhalen en ik koos voor het begin zestiende-eeuwse Portret van Ferry Carondelet met zijn secretarissen, dat Sebastiano del Piombo in Rome schilderde.
Ik viel aanvankelijk voor het levensverhaal van de geportretteerde, of meer voor zijn Nachleben, want hij correspondeerde met Erasmus en hij werd ooit herbegraven (ik las ergens: ‘De stoffelijke resten van Ferry waren in 1543 herbegraven onder een door zijn broer Jan bestelde graftombe in de Sint-Stefanuskathedraal’) en het opgraven van dode lichamen is nu eenmaal een van mijn liefhebberijen — althans, het lezen daarover. Ooit hoop ik daar nog eens een boek over te schrijven. Hoe dan ook, de herbegrafenis van de schilder, op initiatief van diens broer, leek mij een geschikt onderwerp voor een verhaal, want de opdracht was ook om ‘liefde’ als thema te gebruiken en dit is een mooi voorbeeld van broederliefde. Het probleem was alleen dat niets van wat ik wilde vertellen te zien was op het schilderij. Daarom besloot ik dat portret eens duchtig te bekijken. Ik ben een leek, natuurlijk, maar ik meende duidelijke Italiaanse renaissance kenmerken te zien in de architectuur en het landschap in de achtergrond, terwijl Ferry Carondelet juist met een meer noordelijke, Holbeineske levensechtheid was afgebeeld, aangenaam contrasterend met de als een gedienstige onderkruiper weergegeven secretaris aan zijn linker (de sinistere!) hand.
Maar het verhaal kwam tot me toen ik in de achtergrond een schim opmerkte (blijkbaar de tweede van de ‘secretarissen’ uit de titel), een knappe man met ongeschoren kaken en een klein opgevouwen briefje in zijn hand, die als het ware op het punt staat met zijn boodschap uit de duisternis het licht van het schilderij in te stappen — een levendig moment in een zo zorgvuldig uitgedachte en uitgevoerde compositie.
Ik dacht aan de De Staalmeesters van Rembrandt, waar ten eerste ook een (in dit geval hoedloze) knecht op is afgebeeld en ten tweede de overige geportretteerden in de richting van de beschouwer kijken alsof die zojuist het vertrek binnen is gekomen en een vergadering verstoort. Het is precies wat het schilderij van Del Piombo anderhalve eeuw eerder drama verschaft. In een beroemde brief aan Huygens schrijft Rembrandt over zijn figuren: ‘deese twee sijnt daer die meeste en naetuereelste beweegchelykheit in geopserveert is.’ en precies dat kenmerkt het mannetje in de achtergrond van het portret van Carondelet.
Toen wist ik wie mijn verhaal zou vertellen en dat hij het verhaal van het schilderij zou vertellen.
Mijn verhaal begint als volgt:
Tot voor kort verging het mij hier uitstekend, maar nu wil ik zo snel mogelijk naar huis.
Sinds ik de rechterhand van de secretaris werd, moesten we de binnenkomende correspondentie schiften: belangrijke mensen kregen onmiddellijk bericht, de anderen konden wachten of hun verzoekschriften en smeekbeden belandden in de prullenbak. Het was niet veel werk, maar we deden of we er bijna onder bezweken.
Enkele maanden geleden opperde de secretaris of het geen goed idee was als de meester zich liet portretteren. Ik volgde het gesprek vanuit ons kleine kantoor, dat door middel van een gordijn wordt gescheiden van de werkkamer van onze meester. Achteraf zou het plan rampzalig voor mij uitpakken, maar toen leek het een uitmuntend idee.
Het boek is te koop bij de boekhandel en in het Mauritshuis, waar ook de schilderijen uit Spanje te zien zijn. In het boek vind je naast twintig verhalen ook een catalogus met interessante kunsthistorische toelichtingen.
Karin Amatmoekrim, Hanna Bervoets, Gershwin Bonevacia, Mar Borobia, Sacha Bronwasser, Quentin Buvelot, Dolores Delgado, Rob van Essen, Radna Fabias, Laura Ferrero, Espido Freire, Julie Hartkamp, Lieke Knijnenburg, Tobi Lakmaker, Sara Mesa, Lara Moreno, Antonio Muñoz Molina, Bert Natter, Tahrim Ramdjan, Marta Sanz, Juan Tallón, Jesús Terrés, David Uclés, Gabriela Wiener.
15 oktober 2026 t/m 27 januari 2027 Mauritshuis, Den Haag.
8 oktober 2026 t/m 10 januari 2027 Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid.
Het toeval wil dat zich in de collectie van het Mauritshuis een schilderij bevindt waarop het portret van Carondelet in het klein staat afgebeeld, namelijk op Apelles schildert Campaspe van Willem van Haecht uit ongeveer 1630. De schilderijen hangen nu samen in zaal 2 van het Mauritshuis.
