Toen ik al heel ver was met het schrijven van Aan het einde van de oorlog besloot ik drie fundamentele zaken te veranderen.
Ik probeerde alle citaten uit het Duits en andere talen naar het Nederlands om te zetten, ik vermeed alle cursieve gedachten van personages en verving ze door gedachten in de vrije indirecte rede en ik zette de hele tekst, die ik eerst als een soort sprookje had bedacht (‘In een stadje hier ver vandaan duurde de oorlog voort.’), om het fictionele karakter te benadrukken, van de onvoltooid verleden tijd in de onvoltooid tegenwoordige tijd.
Alles bij elkaar ben ik daar een paar weken zoet mee geweest. Een journalist die ik dat vertelde, zei: ‘Dat laat je toch gewoon door ChatGPT doen? Die doet er nog geen minuut over.’
Tijdwinst is eigenlijk het enige voordeel van werken met AI, denk ik. Dus voor mij is dat geen argument, want zo’n boek als Aan het einde van de oorlog is de vrucht van decennia. Als iets mijn schrijverschap kenmerkt, zou ik zeggen: inefficiëntie. Voor mij maakt een paar weken herschrijven niets uit, bovendien geeft zo’n actie de mogelijkheid elke zin eens op een andere manier te bekijken, puur grammaticaal.
Ik had dus een oude versie van het boek waarin alle citaten uit de Duitse literatuur, filosofie en populaire cultuur in de oorspronkelijke taal stonden. Dat kwam goed uit toen de Duitse vertalers me vroegen naar de originele citaten, die zij anders uit het Nederlands terug naar het Duits zouden moeten vertalen, of ze moesten op zoek naar de bron.
Een enkel citaat voegde ik echter toe nadat ik alles al naar het Nederlands had vertaald, bijvoorbeeld het gedicht op bladzijde 280. Daar wordt in de herinnering van Karl beschreven hoe kampcommandant elke vergadering met een gedicht begon, tot grote ergernis van Karl:
Probeer eerst vrede van je eigen strijd te maken.
Met verzoening zoveel als je kan and’ren te raken.
En waar kracht ontbreekt, blijf je binnen de lijnen,
In het eeuwige verbond tussen het grote en het kleine.
Ik had nergens genoteerd waar ik deze stichtelijke regels vond en ik moest de Duitse vertalers dus laten weten dat ik geen idee had hoe de originele strofe luidt. Es tut mir leid, liebe Freunde.
Toch vroegen ze er nog eens om. Dus op een dag dacht ik: ik moet dit toch gewoon via reverse engineering weten te vinden? Vervolgens heb ik van alles gedaan om er achter te komen waar die vier regels vandaan komen, die ik tijdens het schrijven rechtstreeks in het Nederlands had vertaald, zonder het origineel te noteren.
In uiterste nood deed ik wat een vriend me aanraadde: AI inzetten om die regels terug te vinden — dit was nadat ik al een hele ochtend had gezocht met Google en in mijn browsegeschiedenis en oude versies van mijn boek.
Zowel de AI-assistent van Google als ChatGPT kwam met plausibele oplossingen. Helaas heb ik ze niet allemaal vastgelegd, omdat ik al snel begreep dat de regels niet van Mörike waren, of van Schiller (zie afbeelding) of Eichendorff, ook al gaf de AI-bot in kwestie soms zelfs aan dat deze of gene poëet de regels in november 18zoveel zou hebben gecomponeerd na een wandeltocht door uitlopers van de Alpen en hij drie dagen later dood was, maar niet voordat hij uitgebreid over dat gedicht had geschreven in een brief aan een vriend .
Uiteindelijk had ik wel vijf verschillende met behoorlijk wat aplomb geponeerde antwoorden, maar er klopte er niet één van. Ik was er bijna een dag mee bezig geweest. Daarom liet ik het rusten en stelde ik de Duitse vertalers voor om in plaats van deze regels een ander stichtelijk kwatrijn te zoeken voor de Duitse versie van mijn boek.
Toen ze hun vertaling bijna voltooid hadden, vroegen ze me echter nog een laatste keer naar het origineel van die regels.
Nu ging ik anders te werk. Ik dacht namelijk aan naar waar ik naar gezocht zou kunnen hebben toen ik die regels vond. Het kostte me nog geen minuut of ik had ze:
Such erst in dir den Streit zum Frieden auszugleichen
Versöhnend dann soweit du kannst umherzureichen.
Und wo die Kraft nicht reicht, da halte dich ans Ganze;
Im ewgen Liebesbund steht mit dir Stern und Pflanze.
Het grappige is, dat ze afkomstig zijn uit het gedicht ‘Die Welt ist schön’, uit de bundel Die Weisheit des Brahmanen (Bd. 6. Leipzig, 1839), van niemand minder dan Friedrich Rückert!
Liefhebbers van klassieke muziek kennen zijn naam, vanwege Mahler. Hij componeerde onder andere zijn vijf Kindertotenlieder op teksten van Rückert. In 1902 kwam de eerste dochter van Gustav en Alma Mahler (geboren Schindler, 1879—1964) ter wereld. De kleine Maria Anna werd ‘Putzi’ genoemd. Haar jongere zusje, Anna Justine, kreeg vanwege haar enorme ogen ‘Gucki’ (‘Kijkertje’) als koosnaam. Zij was net geboren in 1904 toen Mahler zo’n beetje klaar was met het componeren van die vijf lugubere liederen, waar hij in 1901 aan was begonnen, nog voor de geboorte van hun eerste kind dus.
Mahler had keuze zat. Friedrich Rückert (1788—1866) schreef in de jaren 1833/1834 na het verlies van zijn enige dochtertje Luise en een zoontje dat Ernst heette een hele bundel met maar liefst 428 Kindertodtenlieder (dit is zijn spelling). Eerder hadden Rückert en zijn vrouw al vier kort na de geboorte overleden kinderen begraven toen er een roodvonkepidemie uitbrak die het leven kostte aan deze twee van hun zes overlevende kinderen — een gebeurtenis die de dichter inspireerde tot een overstelpende hoeveelheid rouwpoëzie, waar ik — en ik vermoed velen met mij — zonder Mahler nooit van zou hebben gehoord.
Alma Mahler kon niet geloven dat haar man terwijl ze net bevallen was van een tweede gezonde dochter de macabere teksten van Rückert over diens dode kinderen had getoonzet en was bang dat hij daarmee de duivel aan het verzoeken was: ‘Um Gottes Willen, malst den Teufel an den Wand!’
In 1907 stierf de vierjarige Putzi Mahler net als Luise en Ernst Rückert aan roodvonk.
Van deze dichter had ik dus vier regels geleend. Een dichter wiens poëzie werd getoonzet door een componist wiens werk door de nazi’s werd verboden. Hoe toepasselijk voor de thematiek van mijn boek, alleen was ik het dus zelf alweer vergeten.
Voor de geïnteresseerde lezer geef ik hieronder de pdf met alle originelen van de citaten in Aan het einde van de oorlog.
Bert Natter 